Τι είναι η οστεοπόρωση
Η οστεοπόρωση είναι μια μεταβολική πάθηση των οστών κατά την οποία αυτά χάνουν την ποιότητα και την πυκνότητά τους. Επέρχεται καθώς αυξάνεται η ηλικία του ατόμου και δεν δίνει συχνά ορατά συμπτώματα, γι΄ αυτό και θεωρείται σιωπηλή νόσος. Η οστεοπόρωση οδηγεί σε καταπόνηση των οστών και πρόκληση καταγμάτων (οστεοπορωτικό κάταγμα).
Τη συναντάμε κυρίως σε γυναίκες, ιδιαίτερα μετά την εμμηνόπαυση, λόγω της μείωσης των οιστρογόνων. Η έγκαιρη διάγνωση και η συστηματική θεραπεία είναι βασικά στοιχεία για τη μείωση της πιθανότητας καταγμάτων και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής του ασθενούς.
Η οστεοπόρωση είναι συστηματική νόσος του σκελετού: κατάγματα ευθραυστότητας μπορούν να εμφανιστούν σε πολλά διαφορετικά οστά, όχι μόνο στη σπονδυλική στήλη ή στο ισχίο. Συχνές εντοπίσεις είναι επίσης ο καρπός, το εγγύς βραχιόνιο, η πύελος και οι πλευρές. Ένα κάταγμα έπειτα από πτώση από όρθια θέση ή άλλον ήπιο τραυματισμό χρειάζεται αξιολόγηση για υποκείμενη οστεοπόρωση. Το πρώτο κάταγμα αποτελεί σημαντικό προειδοποιητικό παράγοντα για νέο κάταγμα.
Χρήσιμα στατιστικά για την οστεοπόρωση
- Περίπου 500 εκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως εκτιμάται ότι έχουν οστεοπόρωση, σύμφωνα με το International Osteoporosis Foundation (IOF). [1]
- Παγκοσμίως, περίπου 1 στις 3 γυναίκες και 1 στους 5 άνδρες ηλικίας άνω των 50 ετών αναμένεται να υποστεί οστεοπορωτικό κάταγμα κατά την υπόλοιπη διάρκεια της ζωής του/της. [1]
- Παγκοσμίως υπολογίζεται ότι συμβαίνουν έως 37 εκατομμύρια κατάγματα ευθραυστότητας ετησίως σε άτομα ηλικίας άνω των 55 ετών (εκτίμηση με βάση δεδομένα του Global Burden of Disease 2019). [1, 2]
- Η αναφερόμενη θνησιμότητα κατά το πρώτο έτος μετά από κάταγμα ισχίου φθάνει περίπου στο 20–24% σε ορισμένους πληθυσμούς· το ποσοστό δεν πρέπει να ερμηνεύεται ως αποκλειστικά αιτιολογούμενο από το κάταγμα. [3]
- Άτομα με ιστορικό προηγούμενου οστεοπορωτικού κατάγματος έχουν υψηλότερο σχετικό κίνδυνο επόμενου οστεοπορωτικού κατάγματος σε σχέση με άτομα χωρίς προηγούμενο κάταγμα (HR 1,87, δηλαδή περίπου 87% υψηλότερος σχετικός κίνδυνος· 95% ΔΕ 1,69–2,07, μετα-ανάλυση του 2023). Αυτό δεν σημαίνει αύξηση 87% μετά από κάθε επιπλέον κάταγμα. [4]
- Στην Ελλάδα εκτιμήθηκε ότι σημειώθηκαν περίπου 99.000 νέα κατάγματα ευθραυστότητας το 2019, σε άνδρες και γυναίκες ηλικίας 50 ετών και άνω (μελέτη SCOPE 2021). [5]
- Στην Ελλάδα, για το 2019, εκτιμήθηκε ότι το 22,3% των γυναικών και το 6,9% των ανδρών ηλικίας 50 ετών και άνω είχαν οστεοπόρωση (SCOPE 2021). [5]
Αίτια και παράγοντες κινδύνου για οστεοπόρωση
Η οστεοπόρωση χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής αντοχής, η οποία σχετίζεται τόσο με την οστική πυκνότητα όσο και με τη μικροαρχιτεκτονική και την ποιότητα του οστού. Έτσι, αυξάνεται ο κίνδυνος κατάγματος ακόμη και μετά από ήπιο τραυματισμό.
Η ηλικία αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου, αλλά όχι τη μοναδική αιτία της οστεοπόρωσης. Στις γυναίκες η απώλεια οστικής μάζας επιταχύνεται συχνά μετά την εμμηνόπαυση λόγω της μείωσης των οιστρογόνων (πρωτοπαθής οστεοπόρωση).
Ωστόσο, η οστεοπόρωση μπορεί να προκύψει και ως αποτέλεσμα άλλων νοσημάτων (δευτεροπαθής οστεοπόρωση), όπως αυτοάνοσα νοσήματα (σκλήρυνση κατά πλάκας, συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, ρευματοειδής αρθρίτιδα), παθήσεις του εντέρου, κακοήθειες ή ενδοκρινολογικές διαταραχές (υπερθυρεοειδισμός), υπογοναδισμός ή ακόμη και ως παρενέργεια από τη λήψη κάποιων φαρμάκων. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να διαγνωστεί και σε νεαρότερες ηλικίες.
Σημαντικοί παράγοντες κινδύνου είναι η χαμηλή μέγιστη οστική πυκνότητα που έχει το άτομο στην ηλικία των 25 ετών, η απουσία σωματικής άσκησης, το οικογενειακό ιστορικό οστεοπόρωσης, το κάπνισμα, η ανθυγιεινή διατροφή, η χρόνια λήψη φαρμάκων, η υπερκατανάλωση αλκοόλ, η πρόωρη εμμηνόπαυση, η λήψη ορμονών, το χαμηλό σωματικό βάρος.
Συμπτώματα οστεοπόρωσης
Η οστεοπόρωση συνήθως είναι ασυμπτωματική, γι’ αυτό και καλείται σιωπηλή νόσος. Συχνά διαγιγνώσκεται μετά από κάταγμα ευθραυστότητας. Γι’ αυτό είναι σημαντική η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση. Ο προληπτικός έλεγχος συστήνεται με βάση την ηλικία και τους παράγοντες κινδύνου και όχι υποχρεωτικά κάθε χρόνο σε όλες τις γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση.
Στα συμπτώματα, όταν υπάρχουν, συμπεριλαμβάνονται:
- Πόνος στην πλάτη
- Απώλεια ύψους
- Κύρτωση
- Κάταγμα
Αν παρατηρήσεις κάτι από τα παραπάνω συζήτησε με τον γιατρό σου για τις εξετάσεις που μπορείς να κάνεις για τον έλεγχο της οστεοπόρωσης.
Διάγνωση και εξετάσεις για την οστεοπόρωση
Η διάγνωση βασίζεται στο ιατρικό ιστορικό, στην κλινική εξέταση, στην εκτίμηση του καταγματικού κινδύνου και, όταν ενδείκνυται, στη μέτρηση οστικής πυκνότητας. Ο έλεγχος εξατομικεύεται ανάλογα με την ηλικία και τους παράγοντες κινδύνου. Οι εργαστηριακές εξετάσεις μπορεί να περιλαμβάνουν γενική αίματος, ασβέστιο, νεφρική λειτουργία, αλκαλική φωσφατάση, βιταμίνη D και εξετάσεις θυρεοειδικής λειτουργίας, καθώς και πρόσθετες εξετάσεις όταν υπάρχει υποψία δευτεροπαθούς οστεοπόρωσης.
Η μέτρηση οστικής πυκνότητας με τη μέθοδο DXA (DEXA) αποτελεί την κύρια εξέταση για την εκτίμηση της οστικής πυκνότητας. Ακτινογραφίες ή ειδική απεικόνιση των σπονδύλων χρησιμοποιούνται όταν υπάρχει υποψία κατάγματος.
Κατά την κλινική εξέταση από τον γιατρό ελέγχεται και η παραμόρφωση που ενδεχομένως παρουσιάζει η σπονδυλική στήλη.
Η απλή ακτινογραφία μπορεί να αναδείξει ένα σπονδυλικό κάταγμα. Όταν απαιτείται να εκτιμηθεί αν το κάταγμα είναι πρόσφατο ή παλαιότερο ή να διευκρινιστεί η αιτία του πόνου, η μαγνητική τομογραφία μπορεί να αναδείξει οστικό οίδημα και πρόσθετα ευρήματα. Δεν προσδιορίζει με ακρίβεια την ημερομηνία κατάγματος.
Για την εκτίμηση της πιθανότητας μελλοντικού κατάγματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί το εργαλείο FRAX, το οποίο υπολογίζει τον δεκαετή καταγματικό κίνδυνο με βάση κλινικούς παράγοντες και, όταν είναι διαθέσιμη, την οστική πυκνότητα του αυχένα του μηριαίου.
Θεραπεία και αντιμετώπιση της οστεοπόρωσης
Η θεραπεία εξαρτάται από τον συνολικό καταγματικό κίνδυνο, την ύπαρξη προηγούμενων καταγμάτων, την οστική πυκνότητα και το ιατρικό ιστορικό. Επιλέγεται εξατομικευμένα και δεν υπάρχει μία θεραπεία που να είναι κατάλληλη για όλους. Κύριος στόχος είναι η πρόληψη του πρώτου κατάγματος και των επόμενων καταγμάτων, όχι μόνο η βελτίωση της μέτρησης οστικής πυκνότητας.
Οι φαρμακευτικές επιλογές περιλαμβάνουν αντιοστεοκλαστικά φάρμακα, όπως τα διφωσφονικά και η δενοσουμάμπη, καθώς και οστεοαναβολικές θεραπείες, όπως η τεριπαρατίδη και η ρομοσοζουμάμπη, όπου ενδείκνυνται. Η ορμονική θεραπεία μπορεί να έχει θέση σε επιλεγμένες περιπτώσεις. Η καλσιτονίνη δεν αποτελεί συνήθη μακροχρόνια αγωγή πρώτης γραμμής. Η διατροφική επάρκεια ασβεστίου και βιταμίνης D είναι σημαντική, αλλά τα συμπληρώματα δεν αντικαθιστούν την ενδεδειγμένη φαρμακευτική θεραπεία.
Σε ασθενείς με οστεοπενία συστήνονται κατάλληλη άσκηση, επαρκής πρόσληψη πρωτεΐνης και ισορροπημένη διατροφή με επαρκές ασβέστιο και βιταμίνη D. Συμπληρώματα χορηγούνται όταν η πρόσληψη ή τα επίπεδα δεν είναι επαρκή. Η ανάγκη φαρμακευτικής αγωγής καθορίζεται από τον συνολικό καταγματικό κίνδυνο, όχι μόνο από την τιμή της οστικής πυκνότητας.
Η μη φαρμακευτική αντιμετώπιση αποτελεί σημαντικό μέρος της πρόληψης και της θεραπείας σε όλα τα στάδια της οστεοπόρωσης. Προτείνονται εξατομικευμένες ασκήσεις με αντιστάσεις και προοδευτική μυϊκή ενδυνάμωση, δραστηριότητες με φόρτιση του σκελετού, ασκήσεις ισορροπίας και κατάλληλη φυσικοθεραπεία. Το περπάτημα είναι ωφέλιμο, αλλά από μόνο του δεν υποκαθιστά την ενδυνάμωση. Σε ασθενείς με σπονδυλικά κατάγματα απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή σε φορτισμένες κάμψεις και απότομες στροφές του κορμού.
Τα οστεοπορωτικά κατάγματα αντιμετωπίζονται ανάλογα με την εντόπιση, τη σταθερότητα, τα συμπτώματα και τις ανάγκες του ασθενούς, συντηρητικά ή χειρουργικά. Στη σπονδυλική στήλη, η κυφοπλαστική μπορεί να αποτελέσει επιλογή για συγκεκριμένους ασθενείς με επίμονο έντονο πόνο από πρόσφατο σπονδυλικό κάταγμα, μετά από εξειδικευμένη αξιολόγηση. Δεν ενδείκνυται για κάθε οστεοπορωτικό σπονδυλικό κάταγμα.
Μετά από οποιοδήποτε κάταγμα ευθραυστότητας είναι απαραίτητη η διερεύνηση και αντιμετώπιση της υποκείμενης οστεοπόρωσης, ώστε να μειωθεί ο κίνδυνος δεύτερου κατάγματος. Ο συντονισμένος επανέλεγχος, όπως στο πλαίσιο μιας υπηρεσίας πρόληψης επαναλαμβανόμενων καταγμάτων (Fracture Liaison Service), μπορεί να βοηθήσει σημαντικά.
Πρόληψη οστεοπόρωσης
Για την πρόληψη της οστεοπόρωσης καθοριστικό ρόλο παίζουν η σωστή διατροφή και η συστηματική σωματική άσκηση. Η προοδευτική μυϊκή ενδυνάμωση και οι ασκήσεις με φόρτιση του σκελετού υποστηρίζουν την οστική και μυϊκή υγεία. Οι ασκήσεις ισορροπίας συμβάλλουν στην πρόληψη πτώσεων. Το καθημερινό περπάτημα είναι χρήσιμο, αλλά συνιστάται να συνδυάζεται με κατάλληλες ασκήσεις αντιστάσεων.
Η ισορροπημένη διατροφή πρέπει να εξασφαλίζει επαρκές ασβέστιο, βιταμίνη D και πρωτεΐνη. Το μαγνήσιο συμμετέχει στον οστικό μεταβολισμό και στη λειτουργία ενζύμων που μεταβολίζουν τη βιταμίνη D, ενώ η βιταμίνη Κ (συμπεριλαμβανομένης της Κ2) συμμετέχει στην καρβοξυλίωση της οστεοκαλσίνης. Μελέτες έχουν διερευνήσει πιθανό όφελος από τη συμπληρωματική τους χορήγηση, με αντικρουόμενα αποτελέσματα ως προς την οστική πυκνότητα και χωρίς επαρκή απόδειξη μείωσης των καταγμάτων για τη συστηματική συνδυασμένη χορήγηση. Επομένως, δεν συστήνεται γενικά σε όλους τους ασθενείς η ταυτόχρονη λήψη συμπληρωμάτων ασβεστίου, βιταμίνης D, μαγνησίου και Κ2: η επάρκεια θρεπτικών συστατικών και η διόρθωση διαπιστωμένων ελλείψεων εξατομικεύονται. Η βιταμίνη Κ μπορεί να αλληλεπιδράσει με κουμαρινικά αντιπηκτικά, επομένως δεν πρέπει να λαμβάνεται ως συμπλήρωμα χωρίς ιατρική εκτίμηση σε αυτούς τους ασθενείς.
Το κάπνισμα αποτελεί τροποποιήσιμο παράγοντα κινδύνου για την απώλεια οστικής μάζας και τα κατάγματα ευθραυστότητας. Η πλήρης διακοπή του καπνίσματος αποτελεί σημαντικό μέρος της πρόληψης και της συνολικής αντιμετώπισης της οστεοπόρωσης.
Για την πρόληψη κατάγματος σε ηλικιωμένους ασθενείς συνιστάται να έχουν καλά φωτισμένους χώρους στο σπίτι και χωρίς πολλά έπιπλα, να μην δημιουργούνται στενοί διάδρομοι δηλαδή, ώστε να μην κινδυνεύουν να πέσουν, αλλά και χρήση αντιολισθητικών χαλιών όπου είναι εφικτό και χειρολαβές στο μπάνιο. Συνιστάται καλός και τακτικός έλεγχος της όρασης και της ακοής για να μειωθεί ο κίνδυνος πτώσης.
Συχνές ερωτήσεις σε γιατρούς για την οστεοπόρωση
Σε τι διαφέρει η οστεοπόρωση από την οστεοπενία;
Η οστεοπενία είναι περιγραφικός όρος για τη χαμηλή οστική πυκνότητα (συνήθως T-score μεταξύ −1,0 και −2,5 στη μέτρηση DXA), σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και άνδρες ηλικίας 50 ετών και άνω. Δεν αποτελεί απαραίτητα ένδειξη ενεργού απώλειας οστικής μάζας, ούτε σημαίνει ότι όλοι οι ασθενείς θα εμφανίσουν οστεοπόρωση. Η μέγιστη οστική μάζα που αποκτάται κατά την ανάπτυξη επηρεάζεται από γενετικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες· ορισμένα άτομα μπορεί επομένως να έχουν εξαρχής χαμηλότερη μέγιστη οστική μάζα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι «γεννήθηκαν με οστεοπενία» ή ότι μια παθολογικά χαμηλή τιμή είναι αυτομάτως φυσιολογική. Σε παιδιά, προεμμηνοπαυσιακές γυναίκες και άνδρες κάτω των 50 ετών χρησιμοποιείται κατά κανόνα Z-score και δεν εφαρμόζεται αυτούσια η παραπάνω ταξινόμηση T-score. Η ανάγκη θεραπείας και ο χρόνος επανελέγχου εξαρτώνται από το ιστορικό, τους παράγοντες κινδύνου και τυχόν προηγούμενα κατάγματα.
Τι δείχνει η εξέταση οστικής πυκνότητας για την οστεοπόρωση;
Η μέτρηση οστικής πυκνότητας (DXA) βοηθά στον εντοπισμό χαμηλής οστικής πυκνότητας και στην εκτίμηση του κινδύνου κατάγματος, μαζί με άλλους κλινικούς παράγοντες. Η επανάληψή της δεν απαιτείται υποχρεωτικά κάθε χρόνο· το διάστημα καθορίζεται από την αρχική μέτρηση, τη θεραπεία και τον κλινικό κίνδυνο.
Επηρεάζεται η σεξουαλική μου ζωή όταν έχω οστεοπόρωση; Μπορεί να προκαλέσει πόνο ή να αυξήσει τον κίνδυνο καταγμάτων;
Η οστεοπόρωση δεν επηρεάζει ως ασθένεια τη σεξουαλική λειτουργία, ωστόσο μπορεί να προκαλέσει διάφορα συμπτώματα ή να δυσκολέψει την πράξη λόγω των συμπτωμάτων. Για παράδειγμα, μπορεί να δυσκολεύεται ένας ασθενής στις κινήσεις ή ακόμη και να νιώθει πόνο λόγω καταγμάτων στη σπονδυλική στήλη. Αυτό μπορεί να μειώσει την ερωτική επιθυμία ή να δυσκολέψει ορισμένες στάσεις στο σεξ. Επίσης, κάποιος μπορεί να ανησυχεί ότι μπορεί να αυξηθεί ο κίνδυνος κατάγματος, αλλά κάτι τέτοιο μπορεί να αποφευχθεί αν οι κινήσεις δεν είναι τόσο απότομες ή αν επιλεγούν στάσεις που δεν προκαλούν έντονη καταπόνηση. Είναι περισσότερο ψυχολογικής φύσης και έλλειψης αυτοπεποίθησης οι δυσκολίες που μπορεί να βιώσει κάποιος. Η σεξουαλική ζωή επηρεάζεται και από ορμονικές αλλαγές που συνυπάρχουν σε γυναίκες στην εμμηνόπαυση, κάνοντας την ερωτική επαφή άβολη ή επώδυνη.
Θα αλλάξει η εμφάνισή μου αν έχω οστεοπόρωση;
Ναι, ενδεχομένως η οστεοπόρωση να επηρεάσει την εμφάνισή σου, ειδικά αν υπάρχει μεγάλη απώλεια οστικής μάζας. Η πιο σημαντική επίδραση είναι η απώλεια ύψους και η κύφωση - καμπούρα στην πλάτη, πόνος στη μέση και δυσκολία στην αναπνοή.
Πρέπει να παίρνω οπωσδήποτε φάρμακα για την οστεοπόρωση; Αν τα σταματήσω τι θα συμβεί;
Όχι, δεν χρειάζονται όλοι οι ασθενείς την ίδια φαρμακευτική αγωγή. Ο γιατρός αποφασίζει με βάση την οστική πυκνότητα, τον συνολικό κίνδυνο καταγμάτων, τυχόν προηγούμενα κατάγματα και το ιατρικό ιστορικό. Η αγωγή δεν πρέπει να διακόπτεται χωρίς ιατρικό σχεδιασμό. Ιδιαίτερα η καθυστέρηση ή η απότομη διακοπή της δενοσουμάμπης χωρίς κατάλληλη επόμενη αντιοστεοκλαστική θεραπεία μπορεί να αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο, ακόμη και πολλαπλών σπονδυλικών καταγμάτων.
Έχω διαγνωστεί με οστεοπόρωση: Μπορώ να κάνω γυμναστική και να σηκώνω βάρη ή θα χειροτερέψει;
Ναι, η άσκηση γενικά συνιστάται και μπορεί να περιλαμβάνει ασκήσεις με αντιστάσεις και βάρη, προσαρμοσμένα στις δυνατότητες και τον καταγματικό κίνδυνο του ατόμου. Η ενδυνάμωση του κορμού, των κάτω άκρων και των εκτεινόντων μυών της ράχης, καθώς και οι ασκήσεις ισορροπίας, είναι ιδιαίτερα χρήσιμες. Σε περίπτωση σπονδυλικών καταγμάτων χρειάζεται καθοδήγηση για αποφυγή φορτισμένων κάμψεων, απότομων στροφών και αυξημένου κινδύνου πτώσης.
Υπάρχει περίπτωση η οστεοπόρωση να βελτιωθεί από μόνη της χωρίς θεραπεία;
Η οστεοπόρωση δεν βελτιώνεται από μόνη της χωρίς καμία μορφή παρέμβασης ή έστω τροποποίησης του τρόπου ζωής. Δεδομένου ότι επιδεινώνεται προοδευτικά, θα πρέπει οπωσδήποτε να επιβραδυνθεί η εξέλιξή της με κάποιον τρόπο. Σε αρχικό στάδιο συνιστάται η υιοθέτηση ενός πιο υγιεινού τρόπου ζωής με άσκηση, ισορροπημένη διατροφή και αποφυγή καπνίσματος και αλκοόλ. Στη συνέχεια, ο γιατρός ενδεχομένως να χορηγήσει φάρμακα για να μην εξελιχθεί περαιτέρω σε κάταγμα και σοβαρές επιπλοκές και να μην χρειαστεί και χειρουργική επέμβαση σε περίπτωση κατάγματος.
Αν δεν πονάω, αυτό σημαίνει ότι δεν έχω σοβαρή οστεοπόρωση και δεν χρειάζομαι θεραπεία;
Όχι, είναι μια σιωπηλή νόσος και προκαλεί πόνο συνήθως μόνο όταν πια υποστεί ο ασθενής κάταγμα. Η έλλειψη πόνου δεν αποδεικνύει ότι δεν υπάρχει απώλεια οστικής μάζας. Άλλωστε η θεραπεία δεν στοχεύει στην αντιμετώπιση του πόνου, αλλά στην πρόληψη κατάγματος και την απώλεια περαιτέρω οστικής μάζας. Θα πρέπει να απευθυνθείς σε γιατρό για τις προληπτικές εξετάσεις και τη μέτρηση οστικής πυκνότητας.
Η οστεοπόρωση μπορεί να προκαλέσει ή να επιδεινώσει κι άλλες ασθένειες;
Η οστεοπόρωση επηρεάζει πρωτίστως την αντοχή των οστών. Τα κατάγματα και οι συνέπειές τους μπορεί να περιορίσουν την κινητικότητα, να επιδεινώσουν τη μυϊκή αδυναμία, να επηρεάσουν την αυτονομία και την ποιότητα ζωής, ενώ πολλαπλά σπονδυλικά κατάγματα μπορούν να οδηγήσουν σε κύφωση και σε αναπνευστική επιβάρυνση. Η συνύπαρξη άλλων νοσημάτων δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αυτά προκαλούνται άμεσα από την οστεοπόρωση.